fbpx
Alb'swiss TV
Intervista Tjera

MITOLOGJIA E MASKIMIT TË PASIONEVE BARBARE

Shkruan : Fehmi Ajvazi
Gjeneza e kontradiktave dhe e dredhive, imazhet e mendjes plotë ankth e trishtim që i shtyjnë shtetarët dhe të fortit t’i arrijnë qëllimet e tyre qoftë edhe kur janë të dhimbshme e të përgjakshme pa fund, janë sfiduar gjithmonë nga zemra të fuqishme plotë dashuri, guxim dhe sakrificë. Në një port të humbur të mesdheut, në Aulidë, 3273 vjet më parë i gjejmë fillet e mallkuara të së keqës që shquhen me pasione pushteti, me dredhi, me përgjakje dhe të cilat pasione që nuk kursejnë askend! Të gjitha, vijnë nga lart: nga podiumi i arrogancës dhe forces ataviste, mitizimi i së cilës i ka shërbyer maskimit barbarë të pasioneve tragjike.

  1. Aulida – porti i tragjedisë

Flijimi në Aulidë, në të vërtetë personazhi historik i portit tragjik egjejan fillesa e njëres nga luftëat më të njohura të njerëzimit, Ifigjenia është një nga shembujt e lashtë të rrallë, për të mos thënë një nga shembujt e parë të flijimit-sakrificës ne, njohim! Më shumë se tremijë vjet më parë (1260 para e.s.), në një luftë të mallkuar që zgjati rreth dhjetë vjet për arsyet që njohimm, mbreti i Mikenës (një nga qytetet-shtetet e fuqishme të kohës antike) Agamemnoni, tek e kishte gatitur ushtrinë e bashkuar në një luftë (shkasi i së cilës erdhi nga një çasti i papritur dhe i cili çast, i ndezi flakë pasionet personale dhe etiko-morale e zakonore), në atë të Trojës, e sakrifikoi (me sugjerimet e falltorit), të bijën e tij, Ifigjeninë. Pse? Në udhëtim e sipër, ushtria e bashkuar akease të cilës i priu Agamemnoni (në cilësinë e kryekomandantit), mbeti e bllokuar në portin Aulidës, si pasojë e një shtrëngate apo stuhie të madhe deti. Parashikuesi i ushtrisë Kalkani, në cilësinë e falltorit, e dhe profecinë sipas së cilës, shtrëngatën e kishte shkaktuar hyjnesha e gjuetisë, Artemida ngase, Agamemnoni ia kishte vrarë asaj, Drenushen e pagëzuar…! Kallkani, i mbështetur nga parashikimet e veta që ishin rezultat dhe pasojë e “mëkatit apo e herezisë së Agamemnonit ndaj kafshës-totem”, e bëri të ditur hapur sagën e flijimit të madh. Cila ishte profecia e tij? Për t’u ndalur shtërngata, dhe kësisoji edhe për të mos dështuar ekspedita e ushtrisë së bashkuar e cila ushtri ishte drejtuar në rrugë e sipër kundër Trojës ( trolli, troha, troi, tria…etj.), ishte e nevojshme që mbreti Agamemnon në shenjë pendimi-flijimi-shpagimi, t’ia ofrojë hyjneshës Artemidë të bijën e tij, Ifigjeninë.
Agamemnoni, ishte kryekomandant i ekspeditës së ushtrive të bashkuara akease që po shkonin për ta kthyer nderin e humbur përmes luftës, që domethënë ta kthenin Helenen e bukur por tradhtare në Spartë. Mbreti Agamemnon, në fillim e kishte kundërshtuar me forcë dhe me trishtim profecinë e Kallkanit. Mirëpo, meqë ushtria kishte mbetur e ngujuar në portin e Aulidës dhe kishte rrezik të amvazhdueshëm që të përqahej dhe kësisoji edhe të shpartallohej e të kthehej nga kishte ardhur, si kryekomandant i ekspeditës, Agamemnoni nuk mundi t’a shmangte përgjegjësinë e tij për disfatën ende pa filluar beteja, dhe detyrimisht u pajtua që ta zbatoj profecinë! Për ta quar deri në fund profecinë, ai e përdori një kurthë ndaj së bijes. Dhe, që ta sillte Ifigjeninë në Aulidë pa ditur se qe priste, ai e mashtroi padenjësisht, mëkatshëm: i dërgoi fjalë asaj me një mesazh: se, kishte vendosur ta martonte me një prijës ushtarak akeas, më i bukuri ndër krejt ushtarët, dhe më trimi. E shoqëruar nga nëna e saj Klitemnestra dhe nga i vëllai Oresti, ajo erdhi në Aulidë. Erdhi, pa pas ndonjë dyshim për pabesinë që e priste!
Në vend të dasmës, Ifigjeninë e priste vdekja. Ifigjenia, ishte një vajzë e re, e bukur, skofiare. Natyrshëm, ajo s’kishte mundur as ta imagjinonte vdekjen në asnjë formë dhe mënyrë. As e ëma, as Oresti! E kundërta: sapo erdhi në këtë port tragjik, Ifigjenia ra në tundim: u dashurua. Ajo, u dashurua në Akilin e njohur, i cili edhe ky e kishte pëlqyer Ifigjeninë. Siç është e ditur, Akli pa një pa dy e kundërshtoi hapur profecinë, flijimin. Sagën e flijimit, murmurimën e zemrës e kundërshtoi edhe e ëma Klitemnestra, por edhe vëllai Oresti. Agamemnoni sado i mërzitur, i trishtuar nga profecia, nuk e përballonte tundimin për të qenë sa më shpejt në Trojë. Pra, nuk i kishte shkuar sfidës deri në fund për ta shpëtuar të bijën nga flijimi. Përkundër dhimbjes atërore, ai nuk kishte gjetur dije, forcë dhe vendosmëri në këtë drejtim, sado që sikur të bëhej me Akilin e pavdekshëm, do ta kishte më të lehtë sfidën e shpëtimit së bijës!
E vërteta ishte se, vetë Agamemnoni kishte qenë një nga iniciatorët apo yshtësit më të mëdhenjë të kësaj ekspedite sepse, trojanët i kishin prerë në besë dhe, ua kishin poshtëruar nderin e krenarinë! Por, si ishte sjellur ky, Agamemnoni. S’kishte kërkuar hapur flijim si edhe ushtria e ngujuar në Aulidë, porse flijimin po e arrinte duke e tradhëtuar të bijen, duke e shkelur në besë!
Në suaza të situatës së komplikuar në Aulidë, gjithandej përhapejs së dhimbjes dhe lotëve, m’u në vorbull të ngjizjes së historisë tragjike të një lufte e cila sapo po fillonte, çështjen e zgjidh vet Ifigjenia. Edhe pse në moshë të re, pa ndonjë përvojë jetësore, e njomë në shpirtë dhe në ëndërra, Ifigjenia (kjo legjendë e flijimit), e shpreh në vepër fuqinë dhe krenarinë e pamasë, guximin dhe vendosmërinë heorike. Ajo, e pranon sagën e profecisë, dhe vendos që vullnetarisht, të flijojoeht duke u bazuar në parashikimet e falltorit Kalkan, por sidomos për ta quar në fund misionin e ekspeditës së ushtrisë së bashkuar akease së cilës, i printe i ati i saj, Agamemnoni.
Në thesarin e historive të lashta dhe të panumërta njerëzore, që prej atyre më të thjeshtavet dhe deri tek ato më të komplikuarat, fljimi në Aulidë është nga më të njohurit. Është një tregim autentik, me primesa mitike, ndjeshmëria dhe akti i të cilit tregim, personifikon si asnjë tjetër sagën e vërtetë të sakrificës. Fati që e qoi Ifigjeninë drejt vdekjes së blatueshme, si rezultat i fillimit të zhvillimit të një lufte që la gjurmë të pashlyeshme në historinë njerëzore, e lidh atë nyje të përgjithmonshme me mitin e sakrificës. Në mënyrë të përkufizuar, mendoj që ky është një nga tregimet origjinale nga koha e antikitetit që, në formë rapsodike-homeriane vjen jashtëzakonisht i pështirshëm, deri tek ne: deri tek koha jonë. Kjo ngjarje e përkufizon si asnjë ngjarje tjetër, thelbin e vështirë të sakrificës: ashtu si edhe natyrën bindëse apo mosbindëse të saj.
Po e vë në shënjestër fenomenin e blatimit apo të sakrificës, meqë ky fenomen ka një peshë të jashtëzakonshme në jetën dhe socio-kulturën e njeriut, dhe po ashtu, ka një shtrirje të gjerë në universin e psikologjisë dhe të filozofisë së njeriut dhe padyshim, bënë pjesë në vetëdijen zhvilluese të tij. Blatimi, buron nga bërthama e kodeve të imagjinuara dhe bestyte njerëzore, nga kodi i sjelljeve dhe i riteve të lashta njerëzore, nga kalendari i shenjave dhe i festave etj.
Boshti i blatimit, ashtu si edhe vet bërthama e tij, ka qenë gjithmonë dhe mbetet edhe sot delikat, i pazbërthyeshëm deri në fund! Fenomeni i sakrificës ka qenë tash e disa mijëra vjet, pjesë e jetës dhe e traditave njerëzore. Ky fenomen, ka vazhduar të jetojë deri tek kohët tona moderne, sado i harrur dhe i transformuar shumë! Ky fenomen, natyra e mistershme e tij, ende lëshon hije mbi tokën tonë. Padyshim, ende vërvitet në mendjen dhe në kujtesën tonë dhe, e aty-këtu ende gjallon. Në një apo tjetë formë, edhe njihet e zbatohet edhe sot. Veçse, me përmbajtje të tëholluara – të ndryshuara.

  1. Maskat, pasionet, drdhitë…

Njerëzit ende besojnë që një rit, një sakrificë e caktuar, një proces shenjëzimi, një sakrificë sado e lehtë dhe e thjeshtë, përmban brenda një bindje, një imazh mistik, një përfytyrim të efektshëm dhe sidomos, një transmetim apo një realizim të synuar. Me një fjalë: një ëndëër që duhet ta shohim…! Pse? Fenomeni i sakrificës si një rit jashtëzakonisht i lashtë, është ngjizur në traditat qenjësore-historike, dhe personifikon si asgjë tjetër rende historike, kultura, civilizime. Këtë sagë, mendoj që e ka mbajtur në jetë zhgani etno-tradicional dhe zhgani zakonor i vetëdijes dhe i rezonimit njerëzorë, dhe që të dy këto zhgane e mbështjellin me forcëshmëri të madhe ndjesore dhe vepruese, gjithë sferën e lashtë ekzistenciale të njeriut. Mund të thuhet pa drojë se, filozofia e blatimit historikisht ka ndryshuar shumë në formë dhe në mënyrë dhe padyshim edhe në përmbajtje, në cilësi etj., por ama blatimi si sagë, ruhet dhe zhvillohet siç thash më lartë, edhe sot ndër shoqëri dhe kombe.
Nuk mund të imagjinohet sot dhe kjo është e kupttueshme një proces flijimi me motive lufte ta zëmë, si në Aulidë, porse një lloj blatimi dhe predikimi me frymë lashtësie-mitike ose me primesa besëtyte, hyjnore vazhdon t’i përshkojë gjendjet dhe psikologjitë e shoqërive dhe popujve, gjithandej në glob. Bile, disa nga këto rite të sistemuara në kodin mitologjik, përdoren edhe në zhganet e luftës, ose në bërthamën e fillimit të saj.
Projekti sekret shtetror serb “Patkoi”, i cili ishte i hartuar si projekt ushtarak dhe që u përdor në luftën e Kosovës më 1999, mistifikohej dhe përfytyrohej me elemente bestyte-mitike sipas të cilave, ‘patkoi’, simbolizonte fuqinë e kalit! Patkonjt, pikërisht patkonjë u ishin vënë tankeve, të cilat ishin nisur të marshonin për në Kosovë. Parë nga pikëpamja e strategjisë dhe e forcës, e demagogjisë dhe e politikës së pushtimit, mitologjia dhe besimi serb i ka përdorë këto kultura dhe zakone si mjete me të cilat, janë bindur masat serbe për luftë, për pushtim pavarësisht nga pasojat! Pra, si edhe në periudhën e antikitetit kultura e bestytnive dhe e religjionit mitologjik, në Beograd si askund është kthyer në një makineri vrasëse e shfarosjeje, me karakter ekspansionist. Pra, kemi të bëjmë me një mjeshtri makiaveliste serbe të keqpëridorimit të etnopsikologjisë dhe të kulturës e zakoneve nacionale nga podiumi i forcës, dhe e dredhive. Në krye të kësaj mjeshtrie, ishte agamemnoni serb, Milosheviq.
Baltimi në Aulidë, mua më ka prekur gjithmonë: qoftë kur e kujtojmë Ifigjeninë përmes Homerit, apo qoftë përmes Andromakut. Më ka prekur njësoj, si edhe tentimi i profetit Ibrahim (Abrahami), për ta sakrifikuar djalin e tij në premtim të përmbushjes së fjalës së dhënë krijuesit ( Zotit), i cili, i ishte shfaqur përmes engjullit në ëndërr! Ky fenomen, blatimi nuk ka qenë dhe nuk është i thjeshtë, asnjëherë.
Edhe në kohët e lashta por edhe sot në ditët tona, kur bëhet fjalë për flijimet njerëzore, blatimi si i veçantë, si ndjesi, si akt, si bindje, si vullnet personifikohet në forma dhe mënyra të ndryshme. Blatimi, nuk është vetëm rit i botës pagane dhe nuk është as vetëm bestytni që buron nga thellësitë e epokave të lashta, njësoj ashtu siç edhe thelbi i tij, sakrifica nuk është një diçka që i atribuohet vetëm kësaj bote! Veqse, kur ky rit pasqyrohet si sakrificë njerëzore, thelbi i tij është i rënd, shtypës, i ashpër. Siç thashë, bestytnia, blatimi, sakrifica ka shtrirje edhe në kohërat tona, qoftë si vullnet, ndjesi, besim etj., dhe qoftë si detyrim, si kod moral, fetar, zakonor etj. Sakrificën, më shumë e njohim si pjesë të vetëdisjes dhe karakterit individual, pavarësisht nga racat dhe kombet! Ngaqë, nga ky kënd, edhe na bënë më shumë përshtypje. Komandanti suprem i armatës ruse, J. V. Stalin (me prejardhje gjeorgjiane), në një situatë kur ushtarët gjerman ia kishin kapur rob djalin në cilësinë e ushtarit gjatë luftës së Dytë Botërore, nuk kishte pranuar ta shkëmbente. Ndjenjat e veta patriotike, cilësitë atërore, shqetësimet dhe dhimbjet për djalin e tij komandanti i armatës ruse, ua kishte nënshtruar idealeve të luftës që domethënë, edhe idealeve të sakrificës për një kauzë të lartë dhe të caktuar, duhet thënë sublime! Stalini, me vetëdije e vendoste djalin e tij si peng të sakrificës, dhe nuk pranonte të bënte kompromis! Ky veprim i tij, ishte një formë e ndishme dhe padyshim e theksuar e veprimit të qartë të sakrificës personale, pa ndonjë ndikim të jashtëm, madje larg çdo shtytje apo ndjenje besëtyte-pagane! Por, në fund të jetës së Stalinit, domethënë pas përfundimit të fuqisë së tij prej shtetari duke i njohur të bëmat e tij, e shohim të vërtetën dhe e shtrojmë një pyetje: donte ta sakrifikonte të birin e tij si vullnet të pasionit për liri dhe atdhedashuri, apo për vullnet e pasion pushteti…?
Të kthehemi sërish në Aulidë. Të kthehemi tek dy personazhe që, sado të një rrënje shfaqen me tipologji të kundërta. Mbreti, në fakt Agamemnoni, në këtë rast i ati i Ifigjenisë, bie në tundim. Dhimbja dhe dinakëria, forca që ai ka, qëllimi dhe dëshira për fitore në luftë kundër Trojës, asnjëra bashkë, s’mund t’ia çlirojnë shpirtin e tij të lidhur nyje. Agamemnoni kështu, e lidh vetën e tij me vargonj (një ditë, ai do të vritet nga njerëzit e tij më të afërm), ndërsa Ifigjenia shkon në botën e perëndive! Pothuajse, shkonë në parajsë. Lufta, pas flijimit të Ifigjenisë fillon në Trojë dhe rreth saj dhe vitet kalojnë por, shenjat e fitores s’duken askund. I zhgënjyer dhe plotë mllef, mbreti Agamemnon kaplohet nga dëshpërimi dhe nga zhgënjimet e mëdha-dyshuese!
Profecia, kishte ngecur në kthinat e errëta të paragjykimit dhe dinakërisë. Troja s’po merrej se s’po merrej, dhe as fitorja s’po vinte se s’po vinte! Mbreti pra, jo pa fajin e tij, e mallkon me zemër falltarin, që domethënë Kallkanin, i cili, ishte shtysa e flijimit në Aulidë: “O mor falltor i kobshëm, që kurrë me atë gojë një fjalë të mirë s’ma fole, por veç ndjell zi dhe, ashtu si i ke fjalët, i ke edhe veprat të pandershme e boshe” ( Homeri: Iliada dhe Odisea, Kënga e parë, vargjet; 1- 40; 118-312), fq. 29, Albas, Tiranë 2003). Pa u futur më tej në analiza të thella, te ky blatim-flijim ne shohim që ekzistojnë intenca të dyshimta, domethënë ekzistojnë paqartësi në sferën e sakrificës. Pra, diçka s’kishte qenë në rregull qoftë në raport me shtysen, domethënë me thelbin e blatimit të Ifigjenisë, apo qoftë në raport me marrëdhëniet që blatimi – bestytnia duhej të prodhonte: në njëren anë si akt me të cilin përmbushej profecia për luftë dhe fitore, dhe në anën tjetër si akt apo si proces ceremonial! Një mbret në krye të një ushtrie të madhe pranë mureve të Trojës, veç luftës dhe makthit të saj tundohej jo pak edhe nga flijimi i së bijës! Ky mbret, ndonëse se kishte ëndërruar këtë luftë, as nuk ishte përpjekur ta shmangte! Madje, sikur e kishte pritur…! Para se t’ndodhte, shkasi i kësaj lufte sa qelë e mbyllë sytë u bë Helena, gruaja e vëllait të tij Melaneut, që ishte mbreti i Spartës. Helena, kishte ikur me princin trojan Paridin, meqë ajo ishte dashurua në te. Helena ose “e bukura e dheut”, nuk kishte pranuar të kthehej më në Spartë, por as trojanët nuk kishin pranuar ta kthenin në Spartë pa dëshirën e saj. Trojanët, në fakt mbreti Priami, e kishte pranuar sfidën. Agamemnoni, në anën tjetër kishte lypur edhe ky, hakmarrje! Gjaknxehtësia dhe karakteri rrëmbyes prej mbreti, sedra e prekur, qarja dhe përbaltja e normave morale dhe zakonore nga një mysafir trojan me emrin Parid nga një derë mbretërore, e kishin fyer dhe shtyrë Melaneun dhe Agamemnonin siç shtyjnë ujërat e trazuara të detit stepet e maleve të thepisur, që t’merrin hak përmes një lufte të madhe. Porse, a kishte mundur të shmangej konflikti…? Është hipotetike dhe e vështirë që sot, rreth tremijë vjet më vonë të thjeshtësohet e vërteta e luftës së Trojës, porse uvertura e kësaj lufte ishte damkosur (me gjasë) ende pa filluar meqë, në zanafillë të saj ishte kryer një sakrificë e cila kishte qenë e paragjykuar, e sajuar dhe aspak e denjë.

  1. Maskimi mitologjikë

Padenjësia apo pabesia e lidhur me këtë sakrificë, vinte m’u nga kreykomandanti i një ushtrie të madhe dhe atë, m’u kundër fëmijës së tij. Ka të ngjarë që “rasti në Aulidë” u konstruktua për t’i dhënë shtytje marshimit të ushtrisë akease e cila, ishte zënë me gjasë nga kurthet e dyshimit ( pse, qysh, nga cili shkak duhej të bëhej kjo luftë), dhe s’bënte dot drejt mureve të Trojes. Mallkimi prandaj, e kishte goditur të parin, prijësin e ushtrisë: Agamemnonin.
Shenjat e kësaj lufte, qysh në fillim ishin shfaqur të pështira, ters! Agamemnoni, jetonte kësisoj në margjina të luftës, i dyzuar, i rrënuar: sa me lavdinë prej mbreti të mbushur me pasione pushtimi, po kaq me plagën e pa shëruemdheme prej prindi! Psherëtima e tij e thellë, “…ashtu si i ke fjalët, i ke edhe veprat të pandershme e boshe…”, ishte vetëm një pjesë e vulgut dyzues-fanitës që kumbonte, jo vetëm në sy të Kallkanit dhe të Këshillit të Luftës porse, e dhe në sytë dhe nshpirtin e tij prej mbreti! Pesha e flijimit të së bijës prandaj, një pjesë e kësaj peshe, rëndonte më shumë se në zemrën e tij, në ndërgjegjen e rrënuar të tij. Me luftën e Trojës, diçka vazhdimisht s’ishte shkuar mirë, ose diçka kishte shkuar keq në zonën e errët të qëllimit blatues-flijues…!
Miti i sakrificës në Aulidë, për mendimin tim lëngon nga sfinksi i moralitetit dhe thelbit flijues që ka ky mit, meqë unë shoh elemente të dyshimta dhe një trajtë të keqpërdorur të tij për interese të ndryshme. Pra esenca e sakrificës në Aulidë, nuk më duket e denjë deri në fund. Më duket e keqpërdorur nga Adamemnoni dhe nga Këshilli i Luftës i ushtrive të bashkuara akease. Teoria dhe filozofia e një besimi të madh dhe të lashtë, ndonëse me një peshë të veçantë kuptimi dhe përdorimi, më duket e thyer dhe përmbysur nga pabesitë dhe dredhitë. Rreth dhjetë vite luftë, Troja do të rezistonte. Ajo, s’do të merrej ndryshe nga ushtritë e bashkuara akease, veçse me dinakëri dhe me tradhti, ashtu siç edhe ishte nisur të merrej: me tradhti, dhe me dinakëri…!
Fakti që u ndala ca si gjatë në elaborim të ngjarjes në Aulidë, te kontradiktat e theksuara të kësaj ngjarjeje, ka të bëj me idenë time se flijimi ose shtjella blatuese e saj, mund të jetë zhvilluar dhe mund të jetë përfytyruar në kondita pabesie të ankthshme. A, ishte keqpërdorur ky blatim? Nuk e dimë bash saktë, porse mendoj që gjenden preferenca që lënë të kuptohen prapaskenat e keqpërdorimit të tij. Miti i blatimit në fakt sakrifica, pastaj e tërë mitologjia si zhgan i lashtë bestyt që ka ardhur deri tek ne që pej Aulidës, e kanë përshkuar jo pak edhe kohën tonë ose periudhën e modernitetit. Mitologjia dhe thelbi i saj (mitet), në kontekst jashtëzakonisht negativ të qëllimit dhe të përdorimit të tyre, kanë gjetur shprehje dhe janë përdorur për arritje të interesave të ndryshme politike dhe shtetërore. Ka shumë shembuj në këtë drejtim, por s’ka shembulli më tipik i këtyre “qëllimeve dhe keqpërdorimeve” të mitologjisë dhe të miteve, si miti i shpifur serb për Kosovën “si tokë serbe”! Ky mit, një tregim i pafund agresiv dhe i shpifur serb, ky mit i ndyrë dhe histerik ka prodhuar qysh prej lindjes së tij dhe vazhdon të prodhojë vetëm krim dhe padrejtësi. Shemra e këtij miti, politika shtetrore serbe e rigjalli “mitin e Kosovës si tokë serbe”, në vitin 1989. Dhe bash ky mit, e ndihmoi pafundësish luftën për pushtet në Beograd, forcimin e shtjellës nacionaliste, hegjemonizmin serb i cila, u përpoq gjatë gjithë shekullit të kaluar që ta shpartallonte deri në zhbërje popullin shqiptar.
 

Të ngjajshme

Yll Blakaj: Korrupsioni pengesë për investitorët nga Diaspora

admin

Komunikimi fisnik – ofron njerëz dhe thyen largësi

admin

Gjërat e rëndësishme që duhet t’ua mësoni fëmijëve të moshës 10 vjeçare

admin

Një hap i vogël në ditën tuaj mund të ju ndryshoj jetën

admin

Kthehet me 25 kafshime nga çerdhja, nëna e tme rruar me gjendjen e së bijës

admin
Loading...
Loading...
%d bloggers like this: