Në një botë gjithnjë e më të hapur, ku kufijtë gjeografikë kapërcehen lehtësisht, por kufijtë kulturorë shpesh sfidohen, gjuha mbetet elementi më i qëndrueshëm i identitetit njerëzor. Për fëmijët shqiptarë që rriten në diasporë, gjuha shqipe nuk është vetëm mjet komunikimi, por rrënja që i lidh me origjinën, historinë dhe përkatësinë e tyre kombëtare. Ajo është dëshmi e prejardhjes, shenjë dalluese e identitetit dhe një trashëgimi që duhet ruajtur e kultivuar me vetëdije dhe përgjegjësi.
Gjuha shqipe është pasuria më e madhe që prindërit mund t’u lënë fëmijëve të tyre. Krijimi i kushteve dhe mundësive për mësimin dhe zhvillimin e saj u mundëson fëmijëve të ndihen të pasur shpirtërisht, sepse të pasur janë ata që unin e vet e njohin dhe e shprehin në gjuhën e nënës. Në të kundërt, edhe mes mirëqenies materiale, mungesa e gjuhës amtare sjell ndjenjën e zbrazëtisë dhe të pa plotësisë identitare.
Në kushtet e diasporës, mësimi i gjuhës shqipe ka funksion të dyfishtë:
– është promotor i identitetit kulturor kombëtar dhe
– stabilizator e katalizator i identitetit social dhe multikulturor.
Studimet shkencore mbi rëndësinë e gjuhës së parë dëshmojnë se gjuha është shumë më tepër sesa të folurit dhe të shkruarit. Ajo është mjeti përmes të cilit njeriu shpreh veten, botën e tij të brendshme dhe ndër vepron me realitetin përreth. Nëpërmjet gjuhës një popull bart nga brezi në brez traditat, zakonet, vlerat, mitet, legjendat, individualitetin dhe mentalitetin e tij. Gjuha është baza e të menduarit, e të shprehurit dhe e zhvillimit intelektual – rrënja që ushqen dhe mban gjallë të gjitha degëzimet e identitetit njerëzor.
Gjuha e parë përbën themelin e zhvillimit të kompetencës gjuhësore dhe është kusht i domosdoshëm për mësimin e gjuhëve të tjera. Shkencërisht është vërtetuar se fëmijët që zotërojnë mirë gjuhën amtare e kanë më të lehtë përvetësimin e gjuhëve të tjera, ndërsa mungesa e kësaj baze e vështirëson procesin e të nxënit dhe integrimin në sistemin arsimor të shoqërisë pritëse.
Për këtë arsye, prindërit duhet të jenë të vetëdijshëm dhe aktivë në shfrytëzimin e mundësive mbështetëse që u ofrohen fëmijëve. Mbështetjen më të strukturuar dhe institucionale e ofrojnë shkollat shqipe të mësimit plotësues, të cilat përbëjnë një hallkë të rëndësishme ndërmjet familjes, gjuhës dhe identitetit kombëtar.
Në këto shkolla fëmijët aftësohen të lexojnë dhe të shkruajnë gjuhën e mësuar në familje, të shprehen saktë dhe të pasurojnë fjalorin e tyre. Ata mësojnë të dallojnë gjuhën popullore nga gjuha letrare, njihen me letërsinë për fëmijë, me këngët dhe traditat, duke u ndier të pranuar dhe të lumtur në mesin e bashkëkombësve nga hapësira të ndryshme shqiptare.
Nxënësit e shkollave shqipe të mësimit plotësues marrin gjithashtu njohuri mbi gjeografinë e vendlindjes së prindërve, mbi historinë dhe figurat kombëtare. Këto njohuri kontribuojnë në formimin e dashurisë për atdheun, gjuhën dhe kulturën, si dhe i pajisin fëmijët me mjete kulturore për t’i bërë ballë procesit të asimilimit.
Një fëmijë që njeh dhe përdor gjuhën shqipe, edhe larg atdheut, e ka ruajtur identitetin e vet. Humbja e gjuhës amtare nuk është përgjegjësi e fëmijës, por pasojë e mungesës së përdorimit të saj në familje. Për më tepër, hulumtimet tregojnë se fëmijët që humbin gjuhën e parë shpesh përballen edhe me vështirësi në suksesin shkollor në vendin pritës.
Fëmijët që njohin shqipen dhe njëkohësisht mësojnë gjuhën e shkollës – si gjermanishten apo frëngjishten – bëhen dygjuhësh. Dygjuhësia (bilinguizmi) përbën një pasuri të madhe individuale dhe shoqërore, sepse zgjeron horizontin kulturor, forcon aftësitë njohëse dhe e përgatit fëmijën për jetesë aktive në një shoqëri multikulturore.
Në ruajtjen e gjuhës familja ka rol kyç, por ajo nuk mund të mbetet e vetme. Ruajtja e shqipes kërkon edhe mbështetje të drejtpërdrejtë dhe të qëndrueshme nga shteti i origjinës. Sepse gjuha është shenja themelore e kombësisë: çdo komb mbahet nga gjuha e vet. Kur një komb humb gjuhën, humb vetveten.
Përfundim
Ruajtja dhe zhvillimi i gjuhës shqipe në diasporë nuk është vetëm çështje individuale apo familjare, por një përgjegjësi kombëtare dhe institucionale. Familja mbetet vatër e parë e gjuhës, ndërsa shkolla shqipe e mësimit plotësues është hapësira ku ajo strukturohet, standardizohet dhe forcohet. Megjithatë, pa mbështetje të qëndrueshme dhe të drejtpërdrejtë nga shteti i origjinës, këto përpjekje mbeten të fragmentuara dhe të cenueshme.
Shteti i origjinës ka detyrimin moral, kulturor dhe kushtetues që ta mbështesë gjuhën amtare kudo ku jetojnë qytetarët e tij, përmes politikave arsimore afatgjata, programeve të unifikuara, përgatitjes së mësimdhënësve dhe sigurimit të mjeteve didaktike. Vetëm përmes një angazhimi serioz shtetëror, në bashkëpunim me familjen dhe komunitetin, gjuha shqipe mund të mbetet rrënjë identiteti dhe urë integrimi, jo vetëm për brezin e sotëm, por edhe për ata që do të vijnë.
Gjenevë, 12.01. 2026
Nexhmije Mehmetaj
