(Tregim i bazuar në ngjarje të vërtetë)
Emrin i saj i vërtetë ishte Sofie. Një malësore, bijë e Sumës së Shalës së Bajgorës, e martuar në Galicë, të cilës nuk ia hante dot qeni shkopin dhe, lirisht, mund të matej me shtatë burra, siç thonë shkodranët, andaj, të gjithë ata që e njihnin, në katund e më larg, e thërrisnin Nëna Cile.
Epo, e meritonte një emër të tillë, gruaja e nderuar, Nënë Cilja e Galicës!
Ajo po jetonte në shtëpinë e ri ngritur në themelet e Kullës së djegur e të rrënuar në Epopenë e Arbërisë së Vogël, mu pranë këmbëve të Sukës së Madhe, maja e së cilës prekte qiellin. Ashtu, hijerëndë siç ishte, të gjithë sikur ia kishin frikën. Them frikën, mbase jo se u nxitova, më shumë e respektonin. Shenjat që e mbante në fytyrë, në të cilën, rrallë e hiç kishte vend buzëqeshja, ia shtonte edhe më shumë zymtësinë. Ato i kishte dëshmi të një ngjarje të madhe, e cila, kishte ndikuar edhe në lëvizjen e popullatës nga trojet e hershme këtu poshtë, ku ishin.
Pra, disa vite më herët, kur jetonin pak më lart, andej nga Lugu i Nermjem e te Kërshi i Hutit, një ujk i tërbuar, një ditë dimri të egër, me borë e fërfëllizë, kishte sulmuar një fëmijë, tek po merrte ujë në Kroin e Çezmës. Kjo malësore sypatrembur, sapo e dëgjon britmën, pa u hamendur fare, me një sfurk në dorë, ishte nisur andej për t’i shkuar në ndihmë. Sakaq, ujku e kishte lëshuar fëmijën dhe iu kishte vërsulur edhe kësaj, duke e iu hedhur mbi kokë…
Mirëpo, kjo e kishte mposhtur…
Veremi i shkretë
Vitet e para, pas Betejës së fundit të kapedanit të Drenisë e të shqiptarisë, Azem Galicës, për banorët e gjithë Arbërisë dhe të Galicës, qenë të rënda plumb. Skamje, mjerim, katandisje. Jetohej sa për të mbetur gjallë. Çdo gjë u rifillua nga e para. Katundi, kryesisht kishte ngelur në gra e në fëmijë.
Në këtë gjendje ishte edhe shtëpia e Nënës Cile. Në mos edhe më keq se të tjerat. I shoqi, Ramadan Lahu, moti ishte tretur në dherat e largëta, atje ku miza brente hekur. Vetë grua, vetë burrë! Ashtu ishte puna, ore të shkretën! Meshkujt e rritur mungonin, ata ishin vrarë nëpër luftëra e nëpër beteja. Kjo kishte ngelur shtylla e shtëpisë. Të gjitha punët, rendonin mbi kurrizin e saj. Vetë në fusha, vetë në ara, vetë në mal, vetë në mulli, vetë në magje…
I vetmi djalë i saj, Jetullahu, ishte rritur e qe burrëruar para kohe, meqë i ati, kishte mbetur në malet e Galicisë e të Karpateve, në luftërat ruse-turke, si “vullnetar” (gjynli). Këtë e kishte lënë ferishte, në bark të nënës.
Djaloshi, që në këtë jetë, erdhi pikërisht në Lugun e Zanave, tek e ëma po korrte grurin, në Arën e Shpatit, nuk e përjetoi fare dashurinë e babait. Jo, jo, madje, aq më keq, ai as varr nuk kishte, ku sado pak mund të çmallej. Për të kishte mësuar veç nga rrëfimet e pleqve e më shumë nga e ëma, që edhe ky e thërriste si gjithë të tjerët, Nëna Cile!
Dorën në zemër, këtë bimë të vetme, e kishte rritur me plot mundime e për gazep, por me një dashuri e përmallim të pashuar amësie, duke e ruajtur si dritat e syve! E kishte rritur e brumosur me dy dashuri njëherësh: Dashurinë e nënë e dashurinë a babait! Mirëpo, nuk thuhej kot: Peni këputet ku është më së holli! Sëmundjet e mallkuara, që e përcollën qysh se ishte në djep, jo fruthi, jo lia, jo kolli i keq, jo…dhe nuk po i ndaheshin as kur arriti moshën madhore dhe u bë për martesë…
Kohët e fundit po lëngonte nga sëmundje e rëndë e kohës, që populli e quante verem. Pra, nga sëmundja e tuberkulozit, e cila, atëbotë, thuajse ishte e pashërueshme. Për të qenë, ore lum vëllai, edhe kujdesi i mjekëve mungonte. Mjekët e mirë numëroheshin me gishtat e dorës. Mungonin, ata që duheshin, mjekët shqiptarë, e nga soji tjetër, ishte e vështirë të gjeje ndonjë zemërbardhë…
Shikuar hollë e hollë, edhe ashtu, njerëzit vuanin shumë nga besëtytnitë dhe ishin mësuar të jetonin në heshtjen dhe në qetësinë e mëmës natyrë, pa e trazuar mendjen për më shumë. Kur kishin halle dhe probleme shëndetësore, më shumë u flinte zemra të shkonin te ndonjë hoxhë, për të shkruar hajmali ose te fallxhesha, për të shkrirë një plumb…
Po, po, aty e gjenin shërimin shpirtëror!
Hajde, mendje krisur, hajde!
Mirëpo, kësaj here, po shihej se puna ishte më serioze.
Dhe, iu dashtë të kërkonte ilaç, gjithandej ku i propozonin e ku ia merrte mendja e vet.
–Dërgoje të mjeku në spitalin e Mitrovicës, se nuk bën ndryshe,- i thoshin të gjithë, kur e shihnin djalin në atë gjendje.
–Po si ta dërgojë në gojën e ujkut, unë e mjera!,- shprehej ajo plot dhembshuri, duke e ditur se aty mund të priste ndonjë nga cerberët e përtej Tunës, siç i quante ajo mjekët që dominonin në spitale, të cilët dinin të bënin të zezë ditën, duke i helmuar atdhetarët shqiptarë, siç kishin vepruar me Murselin e Ahmet Delisë së Prekazit…
–Nevoja të çon në derë të hasmit!– iu kujtua një fjalë e urtë popullore.
Dhe, një ditë, pasi iu sosen të gjitha rrugët, siç i thonë një fjale, bëri zemrën gur e u nis andej, ku i thoshin e ku mund të kishte një fije shprese. Shtrëngoi qerren e qeve, veç pjesën e parë, mbi të cilën vuri një shkallë të mbaruar nga dardha vjeshtore, që e kishin pasur në Arën e Vidhave, e cila veç kishte pas zënë të thahej. Ishte e kthyer me ca bollëza në gjysmërrethi, ashtu kishte qenë edhe vetë trupi i dardhës. Pasi shtroi dy duaj tallë, përmblodhi ca rraqe të leshta, një copë çilimi, një pëlhurë vegje dhe një jorgan të leckosur, që ia kishin blerë te Shaqë Gjakova në Mitrovicë, ditën e martesës. Në një thes mbushur me kashtë, në të cilin ulej vetë, e futi sëpatën latushë, të mbrehtë anëz, pa të cilën nuk merrte rrugë. Nuk i dihet, thoshte, dhe pa të nuk e bënte asnjë hap!
U nis fillikat vetëm, që pa gdhirë. E shkreta, nuk e dinte as sa ishte ora. Dhimbjet e djalit ia kishin tretur fare kujtesën. Tek kur po e kalonte Gurët e Kripës, të cilët shënonin kufirin me katundin tjetër, ia krisën këngës gjelat e parë. Ata i dhanë zemër dhe e paralajmëronin se mëngjesi nuk ishte larg.
Kur rrezet e diellit shigjetuan ashpër kalanë e Zveçanit, ajo ishte rrasur në oborrin e spitalit, dhe po merrej me qetë e lodhur, duke ua vënë pak sanë në një qoshe, pranë stoqeve të bërllokut, që mbanin erë antibiotikësh.
Djalin, duke e mbajtur përkrahesh, mezi e ngjiti shkallëve, të cilat vezullonin nga vesa e mëngjesit. Ndoshta ishin edhe lotët e saj që padiktueshëm pikonin kur ua dorëzoi mantel bardhave, të cilat me një vrazhdësi ia rrëmbyen nga duart, duke ia përplasur derën pamëshirshëm…
Dhe, ditët e netët kalonin të mbytura në pritje zymtësie…
E shkreta nënë, edhe pse ishte larg, gjashtë orë, shkuarje e ardhje, gati çdo të dytën ditë, lajmërohej në spitalin e mbyllur si në kafaz. Djali hiç nuk po e merrte veten. Kjo nuk e humbte shpresën, që e mbante në gjirmë të shpirtit.
Një ditë, diku pas tri javësh, u zgjua më vonë se zakonisht. Nuk e di se si e kishte mashtruar gjumi i mëngjesit! Ishte ditë e martë. Sa i urrente të martat. Dreq o punë! Edhe halla kurrizdalë, që moti kishte mbushur të njëqindtat dhe jetonte e vetmuar në një kasolle afër tyre, i kishte treguar se e marta është e mbushur me të liga, saqë vajzat e reja nuk duhej kurrsesi të punonin punëdore, veçan në përgatitjen e pajës së nusërisë.
Pasi u përgatit, ashtu siç e kishte ber zakon, u nis për tek djali, i cili ishte mësuar ta priste me sytë nga dritarja. Kësaj radhe do t’i shkonte pak më ndryshe. Gatoi disa gurabije të mira dhe mbushi një vorbë kos delesh, që maja e lugës nuk e shpërthente. Edhe qerren e mori komplet, me kanata. I kishte edhe disa gjera katundi, ca kokrra vezë, të cilat, që të mos theheshin, i mbështillte me letër thasësh, dhe pak pekmez, për një dyqanxhi, të porositura ditë më parë.
Dhe, kushedi…sikur pati edhe një si parandjenjë…
-O Jetoooo trimi!- thirri me sa zë që kishte, kur iu afrua dritares së spitalit, ku zakonisht i paraqitej i biri.
Këtë e përsëriti edhe dy-tri herë tjera, por kot. Dritarja nuk po hapej se nuk po hapej e askush nuk po i përgjigjej…
-Cek, seç i theri në zemër! Diçka paska ngjarë me djalin tim,- mërmëriti me vete dhe u nis në drejtim të hyrjes kryesore…
-Djali ka vdekur dje dhe kufomën e ke në morg!
– O Zot, sa nuk i ra qielli mbi kokë!
Sa rëndë i tingëlluan fjalët e kujdestarit, si një çekan shumë okësh, i cili u tregua i pashpirt dhe me rrapëllimë e mbylli derën, sigurisht përtonte të zgjaste më shumë…
–Bëhu e fortë Nëna Cile!- i tha vetes dhe u nis andej nga qerrja, ku qetë të shtrirë po mbllaçitnin shkujdesur sanën që kishte ngelur fije-fije nëpër tokë…
Një copë herë qëndroi si mumie e shushatur. As nuk fliste, as nuk lëvizte. Butësisht ua nguli sytë e lëbyrë qeve, të cilët sikur ta kuptonin gjendjen e saj, brofën në këmbë përnjëherësh dhe lëshuan nga një pëllitje të rëndë mbytëse!
Sakaq, malësorja e regjur në vaj e në uthull, mori veten. Nuk donte të ligështohej para atyre që me meitin e ngrirë, të dritës së syve të saj, po prisnin në derën e bodrumit, hapur krahë me krahë. Thënë të drejtën, për shpirtzinjtë as që merakosej. Më shumë ruhej të mos ligështohej para djalit të saj, që sot i dukej burrë e shkuar burrit. I druhej se mos po e tradhtonte ndonjë pikë loti e t’ia prishte atë bukuri, andaj bëhej e fortë si Shkëmbi i Dudës, që nuk e kishte shumë larg dhe sikur po vështronte këndej.
Ashtu, me djalin e vdekur, trupi i të cilit mbushi qerren skaj me skaj, mori për tek Ura e hekurt mbi Lumin e Bardhë. Pasi qe larguar nga sytë e djajve shpirtzinj, me një Hoooooo të fuqishme, që sigurish ishte dëgjuar bukur larg, i ndaloi qetë si me komandë, për të pushuar pakëz e për tu çmallur me Yllin që shndriste.
Ngadalë e me kujdes të shtuar ia zbuloi fytyrën të birit, që shndriste si hëna pesëmbëdhjetëshe.
-I bukuri i nënës!- i pëshpëriste, duke e puthur në ballë e duke ia lëmuar të dy faqet, me një afsh të thellë shpirti…
…Babanë nuk arrite të njihje, sepse kur ai vajti andej, nga më nuk u kthye, ti ende shqelmoje në barkun tim. Edhe ai, i uruari, sa do të gëzohej po ta dinte se ke ardhur në këtë jetë, për t’i gëzuar edhe trarët e shtëpisë! Me merak u nis se po më linte vetëm…
Ah, medet, medet!
Eh, more biri i shtrenjtë, atyre viteve kobtare, shumë të rinj shqiptarë, vajtën andej, për të mos u kthyer kurrë…I pifsha ujë për shëndet plakut të Mokërmalit, Oruç Selimit, i cili, siç tregonte yt atë, në Polac, ku kishin ardhur hoxhallarë e bejlerë të shitur për të mashtruar e regjistruar “vullnetarë”, ishte ngritur në këmbë dhe i kishte kundërshtuar, duke u thënë mjaft kemi dhënë meshkuj për interesat e huaja, më nuk kemi pse të japim…
Por, kot, i shkreti kishte mbetur zë i vetmuar dhe bile edhe i kërcënuar…
Mjerisht, kështu e pësuam denbabaden. Shkuam “mish për top”! Të ngratët, atje mbeten e u shuan si kripa në ujë, larg syve të nënave, motrave e grave, që i pritën e i pritën me lot në sy…Ka rrezik që trupat e tyre ua kanë hëngër korbat e zinj e të uritur, qysh tregonin ata që kishin arritur të ktheheshin, duke e mbajtur shpirtin gjallë me rrënjë e lena lisash. Nga dymbëdhjetë galicas, sa patën shkuar, vetëm dy prej tyre u kthyen, pas shumë e shumë vitesh: Tahir Shabani e Hajdari Salihu, të cilët mezi i kishin njohën nënat e tyre…
-A nisemi, oj loçka e zemrës, – iu drejtua djalit që, ashtu në të buzëqeshur, dukej sikur ishte gjallë.
-Po, po, ecim ngadalë se behën merak pse po vonohemi!- ia ktheu vetes, duke i prekur me thuprën e hollë thane qetë, të cilët mezi prisnin të vazhdonin për në shtëpi.
Qetë e dinin rrugën vetë dhe në të kthyer po ecnin më shpejt
Te Vorri i Kangjallozit, në Kodër të Bairit, bëri edhe një pushim të shkurtër, se kafshët e shkreta ishin mbushur frymë nga përpjeta e madhe.
Çmallja…
Dhe, “kuvendimi” me djalin e vdekur po ia shkurtonte rrugën e gjatë, nëpër ato male e lugje të përthyera si leqe djajsh, mbuluar nga terri i natës pa hënë…
…Ah, more shpirti im i dashur, si nuk prite veç edhe pak, që të mësoje edhe më mirë historinë tonë të dhimbshme, por krenare. Të mësoje për Galicën tënde, që edhe kralin serb në Beograd e ka lënë pa gjumë për vite me radhë…
Vendlindja jote, ka histori të shkruar me shkronja gjaku. Emrin e saj e di krejt bota! Po, ore të pastë nëna, po. Përmbi një shekull luftëra, beteja, gjakosje, vuajtje, heroizëm, qëndresë, mbijetesë. Kurrë, as nënshtrim, as dorëzim, as gjunjëzim! Në çdo kohë e në secilën periudhë, Galica e Kolbibës, ia tha për shtatë palë qejfe këngës së bukur të grykëhollës çlirimtare.
-Dëgjo mirë e mbaje vath në vesh, trimi i nënës, të parët e tu, kurrë nuk u pajtuan me robërinë. Ama, kurrë, hiç! Çdoherë qenë kryengritës luftarak e liridashës të flakët. I pari që ra në luftë me osmanlinjtë, në betejën kundër Shemsi Pashës, në malet e Rezallës, ishte Bejtë Galica…
Nuk e di pse, por shkrepat e kësaj Arbërie heroike, i lakmoi shumëkush, por askush nuk arriti të zë vend këtu. As edhe sa për të pirë një ngërçe ujë, si thonë plakat. Krahas Serbisë, këndej kalëruan edhe të tjerë. Erdhën austriakët, që u thoshim nemcalinj. Udhën e Bregut, ata e patën hapur. Në të njëjtën kohë erdhën edhe bullgarët, që kishin qenë shumë të prapët, në kohën e tyre pllakosi zia e bukës, kur për një buçuk drithë, shkonte një arë…
Ne, gjithmonë e jetës, miqtë e kemi pritur si miq e armiqtë si armiq! Sa qëndruan si miq, i përkrahem e i nderuam, por kur u sollën keq, duke i pushkatuar djemtë e Bejtës, Zenelin e Seferin, atje matanë, në malin Gamna, vëllai i tyre, Azemi i ri, që kishte lindur djalë dragua, ua ktheu pushkën dhe i bëri paçavure edhe austriakët…
Kryetrimi, që thoshin me këmishë e kishte lindur nëna, Azem Galica, me gruan e tij, Shotë Galicën e me shumë bashkëluftëtarë (ishte edhe Baci Bekë), pas shumë luftërash e betejash, e bëri edhe shtetin e vet, Arbërinë e Vogël, me disa copë katunde të Drenicës. Kryeqendër ishte Galica, me Kullën dykatëshe, e cila rrezatonte atdhedashuri. Shumë vjet as nuk paguam tatim, as nuk i shërbyem shtetit okupator, Serbisë. Ishim të lirë dhe jetonim të pavarur…
-Ah, Dada Shotë, ishte sokoleshë mali. Shpesh vinte në konakun tonë. Ne grave të reja, na mësonte përdorimin e pushkës. Disa herë kemi qitur shenjë te Katuni i Moçëm. Syrin pishë e kishte trimëresha, ku e merret në thumb, aty qëllonte…Edhe burrave të Çetës, bile edhe vetë Azemit, shpesh ua ka lënë pushkën në faqe, ua vriste shenjën me të parën dhe, besa, nganjëherë u mbetej hatri…
Mirëpo, hasmi ynë, Serbia, nuk e duronte këtë shtet brenda shtetit. Ai, përdori dredhi e pabesi, për të na shkatërruar….
Ditën e Bajramit të Vogël, në të korrat e grurit, natën për terr, na rrethuan ushtri e xhandarmëri. I pari që ka takuar ushtarët serbë, ishte Hasani ynë, që kishte fjetur në lëmë, për ta ruajtur drithin…
Kur krisën topat dhe u dha komanda me bori, çdo gjë mori flakë dhe u bë shkrumb e hi…U dogjëm e u poqëm me çka patëm…Asgjë e gjallë nuk mbeti në këmbë…Trimat kapën armët dhe iu përgjigjen armikut grykë me grykë e flakë me flakë…Të tjerët: pleq, gra e fëmijë, i zunë e i tubuan në qendër të katundit, te Ftonjtë e Tahirit dhe i pushkatuan pamëshirshëm…Vetëm nga Galica u vranë rrafsh tridhjetë e pesë veta…Edhe nga dy katundet tjera, nga Luboveci e nga Mikushnica, u vranë shumë e shumë dhe çdo gjë u bë rrafsh me tokën…Edhe mysafirë pati të vrarë…Shumë mbetën edhe të plagosur arave e maleve…
-O i miri i nënës, mos të mbetet merak se as katilët nuk shpëtuan lehtë. Mbi nëntëdhjetë koka i lanë këtupari…
Tymi e flaka për dy javë ka qëndruar mjegull mbi Arbëri të Vogël…
Po gazepi nuk na u nda kurrë. Edhe më vonë na u sollën ujqërit përreth, mirëpo, u bëmë arrë e fortë dhe ua thyem dhëmbë e dhëmballë…
Varrimi
Pushimin e fundit e bën te Qeshma e Leskovës, nën shelgun e madh, degët e të cilit lëvareshin deri në tokë. Qe besa, qetë ndaluan vetë, për të pirë ujë, në lugun e gjatë, ku hëna e fshehur pas resh, herë-herë, tinëzisht hidhte syrin mbi syprinën e ujit bilur.
Nëna Cile zbriti nga karroca. Sa iu kishin mpirë këmbët, mezi e mbajtën të bekuarat. Ibrikun, që gjithë e mbante me vete, e mbushi me ujë të ftohtë dhe iu afrua të birit për t’ia pastruar fytyrën. Tri herë ia fërkoi sytë dhe ballin…Tri herë…
Ah, se si i erdhi një lehtësim! I dukej se u këndell…
-Pse po vonohet Nëna Cile?, – foli dikush nga ata, që, nga meraku, kishin dalë ta prisnin në krye të Ligatës.
-More, më bëjnë veshët apo po dëgjohet, duke kuvenduar me dikë,- ia priti tjetri, duke bërë me gishtin tregues që të mbanin gojën e të dëgjonin…
-Po, po, që po dëgjohen edhe cijatjet e rrotave të palyera të qerres,- e vërtetuan të tjerët…
Nëna Cile, burrneshë e motit. Dashuria e nënës është shumë më e fortë se gurët e kullës, të cilët u patën ber ballë gjyleve të topave të serbit.
-Që, mor bir, nëna të solli aty ku ke lindur e ku shpirti yt do të pushojë i qetë!- foli Nëna Cile, kur u afruan tek varri i hapur, ku mbretëronte një heshtje mbytëse…
Pasi të vetmin djalë e lëshoi në varr, e mbuloi me dheun e shkrifur, pa ia pa askush lotin, mblodhi fuqinë zanave mitike, u përkul të koka e tij dhe ia tha disa fjalë:
-Biri im, sot toka jote e dashur po të merr në gjirin e saj, por zemra ime nuk të lëshon. Të mbajta në bark, të rrita me duar, dhe sot të përcjell me shpirtin që më digjet. Nuk ka fjalë për këtë dhimbje, por ka dashuri që nuk vdes kurrë…Isha nëna jote në këtë jetë, dhe do të jem edhe përtej saj. Ti nuk je më në krahët e mi, por je në çdo rrahje të zemrës sime. Do të jetoj me kujtimin tënd, me zërin tënd në mendje, me buzëqeshjen tënde në shpirt…Njerëzit thonë se koha shëron…por një nënë nuk shërohet kurrë nga humbja e fëmijës. Ajo mëson të jetojë me plagën, dhe ta kthejë dhimbjen në forcë.
Shko i qetë, biri im. Dashuria ime do të të gjejë kudo që të jesh!
-O Zot i Madhërishëm. Humbja e djalit të vetëm, është dhimbja më e madhe. Por, Nëna Cile, qenka më e fortë se guri. Kjo po ia kalonte edhe Ajkunës së kreshnikëve, e cila e kishte qarë me dhimbje e dënesë të madhe Omerin e Ri, duke e lutur që të zgjohej nga varri…,- mërmëriste me vete mësuesi shtatgjatë e hafif, me ca mustaqe të zeza si pendël korbi, që buza i dridhej për t’ ia plasur vajit.
-Të lumtë Nëna Cile!- shpreheshin të gjithë, ata që ishin në varrim, duke i lakmuar për forcën e saj shpirtërore…
Galicë, maj 2026
